T   Ố      T  Â   M

                                                                                            Hoàng Ngọc Phách

Nhiều khi tôi hỏi nàng tại sao không tính cuộc trăm năm với ai cả, thì nàng nhất định không nói; nàng không nói thì tôi củng hiểu rồi, nhưng tôi muốn biết câu giả nhời của nàng để tôi xoay phương diện. Tôi hỏi nàng không nói thi tôi làm ra bộ giận giỗi, buồn rầu, nàng hỏi gì tôi cũng không thưa, mà cũng không nói gì với nàng cả. Tôi làm như vậy thì nàng khổ lắm, lúc tôi đứng dậy đi về, nàng đưa cho tôi một mảnh giấy có mấy chữ rằng:

"Em đã yêu anh thì không thể yêu ai được nữa, mà cũng không muốn yêu ai. Đã không yêu thì không lấy, vì sợ làm phiền cho một người nam nhi nữa."

Tôi xem mấy chữ lấy làm buồn lắm, nhưng bên cái buồn lại có cái thoả vì đã chiếm được lòng nàng.

Về độ ấy thì tôi bối rối lắm. Tôi yêu nàng quá, nên không thể rời nàng được nữa, mà chính tại tôi yêu nàng nên không muốn để cho nàng phải thiệt thòi vì tôi. Tôi nghĩ rằng giá nàng không biết tôi thì có phải nàng vui vẻ mà chồng chất bao nhiêu là hy vọng bên mình vì con người yểu điệu ấy, tính nết ấy thì làm gì mà chả gặp được một chỗ gửi thân êm ái, trăm năm mai trúc đuề huề. Trong cuộc đời người con gái, hy vọng to nhất, êm ái nhất là hy vọng lấy chồng mà được hưởng cuộc ái ân đằm thắm. hy vọng đó Tố Tâm đã đem tấm lòng quá yêu tôi mà đánh đổ đi. Thật là lỗi tại tôi, nhưng nghĩ kỹ ra thì tại Hoá công đặt trong lòng người một mối ái tình cay nghiệt buộc chết người vào những việc không muốn làm.

Trong khi lòng tôi bối rối như vậy, nhiều lần tôi đã dám nghĩ đến chuyện đem nàng đi trốn một chỗ thâm sơn cùng cốc, hay góc bể chân giới nào, không ai biết đến, để cùng nhau hưởng cuộc ái ân trăm năm, tôi sẽ đem hết sức mà bấm đủ cho nàng được no ấm, đem hết tình mà âu yếm cho nàng được thoả lòng không tưởng gì đến đời nữa, bỏ cả sách vở, công danh, mà mặc cho đời bình phầm, bao nhiêu hy vọng định lập chút sự nghiệp cỏn con gọi là góp mặt với non sông đều đồ ụp như mấy lớp lâu đài nguy nga bi động đất.

 

Lúc tôi đương nghĩ như vậy, thì trong lòng bừng bừng lên như muốn thi hành ngay, nhưng tôi lại nghĩ đến nhà, nghĩ tình ấu yếm của song thân tôi tuổi tác nghĩ đến tình huynh đệ rất đậm đà thì tự nhiên có một thứ tính tình gì rất mạnh nó cản tôi lại. Thế mới biết hồn gia quyến là mạnh.

Tôi xin thú thực cùng anh rằng những cách tôi tưởng tượng đem nàng đi như vậy mà không ngại đến ly hương biệt tộc là bởi tôi chịu ảnh hưởng ở các ái tình tiểu thuyết Âu-Tây. Nhưng tôi xem tình gia quyến của tôi còn mạnh lắm, đánh đổ được những ảnh hưởng mới kia mà giữ tôi lại. Có khi tôi đem chuyện tôi định làm liều đó mà hở ý với Tố Tâm, thì tôi xét ra trong những lúc nàng mơ màng thổn thức nàng cũng nghĩ đến thế, nhưng nàng chợt tỉnh thì vội gạt đi, vi nàng cũng thương mẹ, yêu mẹ lắm và bao giờ nàng cũng sợ làm phiền đến người sắp kết duyên với tôi và sợ làm phí mất một đời thiếu niên của tôi nữa. 

……………………

Nhiều lần tôi muốn xa nàng để nàng tính cuộc trăm năm với người khẩn cầu nàng đó, tôi dùng đến cái lối gợi lòng ghen của nàng, tôi bỏ những thư từ những ảnh hão vào ví tôi, định cho nàng xem, để nàng tức giận, vì nàng thường hay xem ví giấy của tôi, nhưng vô công hiệu. Nàng nói với tôi rằng:

- Anh bày trò như vậy chỉ làm cho em thêm yêu anh, mà em càng yêu anh bao nhiêu thì lại làm thêm đau đớn lòng anh em ta bấy nhiêu đó thôi.

Tôi xem kế "trẻ con" ấy không hiện, thì tôi tìm những điều lỗi mà giả giận nàng không thư từ thăm hỏi gì cả cố nén lòng mà xa nhau, thì tôi rất khổ mà nàng lại đau đớn hơn, nàng buồn rầu không ăn không ngủ được, suốt đêm vật vã mà người sút hẳn đi.

Tính tình đã bối rối như vậy mà ở nhà nàng thi cứ giục nàng phải nhận lời vì nhà cậu B. tức là ông tú tân khoa tôi nói chuyện đó, có công theo đuổi mãi, không hiểu sao đã biết nàng không thuận mà vẫn đợi chờ. Bà Án nhận nhời, Tố Tâm cứ nhất định không chịu. Bà mối thì không hôm nào không đến nhà bà Án, thôi thì tha hồ mà khoe:

- Bẩm cụ lớn, cậu nó ngoan, cậu nó giỏi ạ... bẩm mới đỗ ở trường to nhất Hà nội, bẩm nay mai làm ông Đốc, ăn tháng 2, 3 trăm bạc, bẩm tính hiền lành, cẩn thận, hà tiện, v.v...

Anh còn lạ gì các bà mối Hà thành này, nói kiến trong lỗ cũng phải bò ra, các bà đã làm nên cho nhiều người mà cũng đã làm hại lắm cô thiếu nữ. Tố Tâm mấy hôm ấy thật là khổ, phần thì bị mắng, phần thì bị mụ mối quấy rầy, thôi thì nói gần nói xa, vuốt ve nịnh hót mà chả nhẽ nàng là con người lịch sự nền nếp, lại dùng nhời chua chát mà đối đãi với mụ hay sao, thành ra hễ mụ đến là nàng phải lẩn. Nàng có một ông cậu tính sốt sắng thích cải lương, làm việc ở Hà nội thấy chuyện lôi thôi bảo bà Án rằng:

- “Con Lan nó không bằng lòng thì ép nó làm gì, bắt nó lấy rồi để chúng nó ghét nhau ư?”

Bà Án giả nhời rằng:

- Tôi giờ yếu, sinh con ra nhớn lên thì tính đường dựng vợ gả chồng cho chúng nó, có người hỏi đến đáng gả thì gả đi, còn yêu ghét là tự lòng nó và ở duyên giời, chứ tôi làm thế nào được, ai cũng không bằng lòng cả thì lấy ai.

- “Thời buổi văn minh nó yêu ai cho nó lấy, tự nó chọn thì về sau hay dở nó phải chịu không còn oán hận gì nữa”.

- “Nào biết nó bằng lòng ai, con nhà gia pháp cha mẹ bảo thì phải vâng lời có đáng gả mới gả, cha mẹ bao giờ chả muốn cho con hay, ai muốn đầy đọa con, và chúng nó còn trẻ người non dạ, đã trông rõ lòng người đâu mà kén chọn cho sành. Cứ bảo nó bằng lòng ai thì lấy, người ta nói: "yêu nhau quá đỗi nên mê, tỉnh ra mới biết kẻ chê người cười".

- Nhưng nó không bằng lòng thì làm thêm khổ nó mà lôi thôi chuyện về sau.

- “Bây giờ nó không bằng lòng rồi lúc chúng nó ở với nhau nó phải bằng lòng”.

……………………………

T   O     T   A   M

                                                                                             Hoang Ngoc Bach

To Tam and Dam Thuy are two young people, both from families rooted in the feudal society of their day, Dam Thuy, a university student, has already published a number of poems and other literary works. To Tam, a great reader and an ardent student of literature, has developed a deep admiration for the young writer through his publications.

By chance they happen to meet and fall in love with each other. Their love grows all the more intense that it is hopeless, for To Tam has already been promised in marriage according to the prevailing custom and could not conceivably defy her family’s choice. Naturally,  To Tam has been betrothed to one who is ‘worthy’ of her and approved by her mother. The latter having fallen gravely  sick is anxious to see her daughter’s future secure. No sooner has the wedding been celebrated than To Tam herself falls ill and dies a month later, leaving for her lover Dam Thuy a pathetic diary which she kept from the days of  preparation for her wedding up till the time of her death.

In the passage  quoted here, Dam Thuy tells his friend about the progress of their love up to the time when they were forced by the pressures of a Confucian society to separate forever.

T   O      T    A    M

                                                                           Hoang Ngoc Phach

……

Many a time, I asked her why she had never thought of getting married but always she refused to reply.

In spite of the silence she kept, I knew the reason full well. I only wanted her to tell me herself, so that I would know how I should behave towards her. Each time, I pretended to do the same by keeping silent and refusing to reply to her entreaties which I could see made her suffer. Once just as I was about to leave her, she handed me a little note.

 “Because I love you”, she had written, “I can’t love another, nor do I ever wish to.  Or can I marry without love for fear of causing distress to another man”.

These words grieved me very much but in my grief was also a deep joy at having won her heart. At this time I felt myself to be a terrible dilemma. I so loved her that it was no longer possible for me to think of giving her up, but at the same time, and just because I loved her I could on no account think of causing her the least distress through any failure on my part. It was clear to me that if she had never known me she might  have well looked forward to a happy future. A creature so full of grace, intelligence and goodness could surely not fail to find happiness, to fulfill her destiny in the contentment of happy marriage. For a young girl, there is no sweeter prospect than sharing a mutual love in conjugal felicity. This precious hope To Tam had deliberately destroyed in her love for me. This was my fault – but , upon reflexion, perhaps even more blameful was that cruel destiny which finds pleasure in implanting in human hearts such implacable passions that drive them to death or to such notions as they would never willingly commit.

So tormented was I.by this problem and by my passion for that more than once I began to think of plans for carrying her away, so that together we might find refuge in some forest  at the end of the world, some distant country over the sea in a place unknown, where I would dedicate all my powers to ensuring her comfort and where our love might be forever satisfied. To forget the world, literature, honours, success, to act unfettered by judgements of others.shattering as a mirage by an earthquake all hopes od achievement requiring ; however, slightly, my presence in this world.

At these moments my heart would begin to hound, impatient to act at once, but in a moment I would think of my family of the tender affection of my parents and the deep trust of my little brothers. At this a conflicting emotion held me back, whose strength proved to me that the love of the family is a powerful force indeed.

I have to admit to you that in these moments when I indulged my imagination with the idea of running away with her, without a backward look of regret for family  or country. I was in fact showing how  strongly my imagination had been influenced by the romantic literature of the West. But then, my attachment to my own family remained also very strong, strong enough indeed to throw off these new impulses and to bring me back to my senses. Sometimes I confided these adventurous projects to To Tam and I know for certain that in her own fits of wild dreaming she had indulged in the same fancies only to reject them as I did  and to return sharply to reality, for she too had a profound love for her mother and her young brother and moreover was constantly trouble by the thought of coming between me and my future wife, and of ruining my youth and my future.

………..

So many times I would willingly have left her so that she could have been able to marry the one who sought her hand.  I even went so far as to try to arouse her jealousy, such as slipping among the pages of my notebook letters purporting to come from some other woman, and photographs intended for her to discover and make her angry, but in vain.

“Your little tricks only make me love you more”, she said, “and the more I love, the more we suffer. That is the only result,”

Seeing that these childish tricks were of no avail I began to try working up quarrels with her, pretending to blame her for them, forcing myself not to see her, not to write her any longer. But this pretense brought me acute suffering and even more to her. She would become overwhelmed with melancholy, missing her sleep and not eating, spending nights of torment and declining visibly from day to day.

As if this conflict was not enough for her to sustain, her family presently began  pressing her to give her consent to the proposed marriage because the family of her intended suitor – I have already told you about him – was anxious to demonstrate their eagerness for the match , hoping that by their assiduous  attentions they would  finally induce her to give in, for her reluctance had somehow been known to them for a long time.

Madame the widow of the Judicial Mandarin had already accepted on behalf of  her daughter, but To Tam persisted in her refusal. The matchmaker never missed her daily visit, when she would repeat encouragingly her eulogy of the suitor’s merits.

“Ah, his Honour, this young man is so good, so intelligent – truly -… by your  leave … he will soon find himself a position as a Department Head with a salary of two or three hundred piasters a month … by your leave. He is a sweet character and so well- meaning meticulous, thrifty …

These Hanoi matchmakers are so eloquent they could charm ants out of their  ant- hills. And of course they can count many successes to credit themselves with. However that is not to count the many young girls they have brought to misery. To Tam suffered badly on these occasions, partly because she was being scolded, partly because the matchmaker tormented her with her cajoling, her hints and suggestive flattery. And how can a young woman reply in bitter or caustic terms when she knows only politeness and gentleness.

She took to disappearing and hiding while this dreaded person was in the house. One of her uncles, a warm- hearted man and moreover much interested in modern theater, who was at this time working in Hanoi, tried to intervene on her behalf with her mother.

“But if the child cannot bring herself to agree,” he said to the widow of the Judicial Mandarin, “Why ttry to force her ? Do you want the couple to hate each other ?”

To which Madame replied: “ You must understand the position. I am not in the best of health and when one’s children have grown up it is very necessary to make sure of their future. If someone suitable comes and asks for her hand, I am very willing that he should have her. As for love or hate, this matter is for destiny to decide. What am I to do ? If she doesn’t like her suitors, whom will she marry ?”

Times are changing. Leave her to choose for herself whoever she loves. And when she has made her free choice then whatever comes out of it will be her own affair and no one else’s.”

“ How is she to know who will suit her ? In a respectable family children owe obedience to their parents. I would not give her to anyone who does not deserve her, no one would wish unhappiness for a child. Also, of course they are still very young and inexperienced. How can a girl of that age be expected to read people’s hearts to see if she is making the right choice? You keep saying she should simply marry whom she loves but you know the saying “ To love too much is to lose one’s head, then once awakened you see that people are mocking you”.

“But if she positively will not agree with your choice, you can’t avoid making her unhappy and creating troubles for the future!”

There may be disagreement now; but once they start living together, they will just have to get on, won’t they?”

                                                                                     Translated by Thien Tri

…………………………….

- Không xong! Tùy từng đứa, tính con Lan này nó khác lắm.

Bà Án gạt đi nói rằng:

- Phải, tính nó khác ! Vì cớ gì mà không bằng lòng tôi đã biết rồi. Tôi cũng nói thế thôi chứ tùy ý nó nghĩ sao cho phải thì nghĩ, sinh con ai nỡ sinh lòng. Bảo chả nghe thì thôi, mặc nó.

Tố Tâm ngồi trong buồng nghe mẹ nói như vậy thì rất khổ lòng. Ngổn ngang trăm đường nghìn nỗi, nằm cả ngày hôm ấy không dậy. Nghe công việc như vậy tôi viết cho nàng bức thư này: ¹

"Tố Tâm em,

"Bấy lâu nay anh vẫn khuyên em về chuyện gia thất, nhưng anh ngồi nghĩ lại thì tưởng như chưa nói, vì những nhời anh nói chưa hết ý anh, chưa hết ý anh là vì trước mặt em anh không muốn nói, nói ra em chỉ khóc làm cho anh nghẽn lời vì vậy anh phải mượn bút thay người cho tiện.

"Anh không muốn vì anh mà em phải buồn rầu, đau đớn, vì anh mà phải tính quẩn lo quanh để phiền nhà là một, thiệt mình là hai.

"Lương tâm anh bảo không được để cái ';phiền nhà, thiệt mình'; ấy vì anh mà nên nỗi. Tuy xét kỹ ra thì anh không làm gì nên chuyện, anh chỉ tội lỗi vì quá yêu em mà thôi, nhưng than ôi! Cái lòng yêu đó nó khéo bắt buộc người để khiến cho em phải buồn rầu mà anh phải lo nghĩ.

"Thôi cuộc đời dâu bể, lòng thủy chung ta cứ giữ cùng nhau, trước những công việc này, em phải sớm liệu mà vâng nhời giáo huấn để yên chuyện gia đình và yên lòng anh nữa.

"Em ơi! Sinh ra gái mưa sa là phận, rủi may âu cũng sự giời, ai biết hay đâu mà tìm, biết dở đâu mà tránh, trước sau cũng một lượt, chả sớm thì chầy một mình em ở đời như chiếc bách giữa giòng, chống sao cho nổi những khi mưa sa gió táp, chi bằng em theo cái lệnh ';đặt đâu ngồi đây'; là hơn. Thôi em nghe nhời anh, nghe anh đi cho đôi đường cùng vẹn, mai sau này mà em được cảnh xúm vầy êm ái thì là phần nhất, ví bằng gặp phải cảnh éo le thì em chỉ nên nghĩ rằng, ấy là vì ta đã kính yêu thân mẫu ta, không cần phải than thân trách phận, ta đem cái khổ một đời mà đền bù cái công sinh thành 20 năm khó nhọc cũng chưa gọi là đủ. Em chỉ nghĩ thế cũng đủ thỏa lòng. Vì: ';Đề nhời thệ hải minh sơn, làm con trước phải đền ơn sinh thành'; Trong cách đền ơn đó không gì bằng nghe nhời giáo huấn những lúc khó khăn này.

"Anh cũng biết những nhời anh nói ra đây làm cho em đau lòng, vì em có chút thủy chung khăng khái, em muốn cùng anh suốt đời giữ lấy chữ chung tình, nhưng than ôi! Ở đời còn bao nhiêu là chuyện nó làm cho ta đau lòng mà ta vẫn phải ôm lòng mà chịu.

"Anh thiết tưởng điều đau đớn của em đó cũng như bát nước sôi, thì giờ sẽ đến dần mà làm cho bớt nóng, khi hơi đã lạnh mà cái ';quến đã lấy nốt những điều còn sót ớ trong lòng em, thì em có thể hưởng được cuộc đời rất êm ái, nào cửa nhà, nào con nào cái, sớm trưa sum họp cảnh gia đình, cùng ai âu yếm suốt trăm năm, như gấm, như tranh, như vườn đào mùa xuân, như hồ sen mùa hạ, có phải một đời khỏi nỗi chơ vơ không? Người đời ai cũng vậy ';chim khôn đỗ nóc nhà quan';... để gây lấy một cảnh gia đình trăm năm nương tựa.

"Mai sau này trong cảnh xúum vầy vui vẻ đó có lúc nào chợt nhớ đến anh, thì em chỉ cần nghĩ rằng: ấy là người đã thương ta nên thực tâm muốn cho ta được hưởng cảnh này, thế là em chung thủy lắm rồi, mà anh cũng hả dạ.

"Ta yêu nhau, ta quý nhau, ta coi nhau như hạng người tri kỷ trên đời không thể có hai, thế nhưng cái bắt buộc của tình gia quyến tối thiêng liêng nó bảo ta phải bưng mắt ôm lòng mà chịu, biết nói sao đây. Thôi em yêu anh như thế cũng là yêu rồi, đừng yêu thêm nữa mà làm anh hối hận. Em nghĩ sao?

ĐẠM THỦY"

Tái bút - Bao nhiêu thư từ của anh từ trước đến nay, em sẽ vì anh mà đốt đi cả. Anh biết thế là đau lòng, nhưng anh muốn tránh cho em một điều phiền lụy về sau. Nếu cảnh gia thất em hòa thuận thì thư đó sẽ là mối ngả nghiêng, nếu bất hòa thì thư đó sẽ là mối chia rẽ, mà bao nhiêu cái dở sẽ về phần em, anh dặn em những câu này, ấy là lòng chân thật, anh rất thương em đó. Em nên nghe anh."

Tôi gửi thư cho nàng rồi không biết tình cảnh nàng ra làm sao cả chỉ vì còn hai hôm nữa thì cưới.

Cửa nhà rộn rịp mà nàng chủ trương công việc trong nhà, lúc nàng đương bối rối buồn rầu như vậy, tôi không muốn hỏi đến nàng. Tối hôm 11, tôi gửi mừng nàng mấy cành hoa lan buộc giải lụa tím và một đôi câu đối viết vào tờ giấy phơn phớt xanh, tôi không mừng nàng những đồ vàng bạc châu báu vì nàng đã dặn trước đừng mừng nàng gì cả, hễ mừng nàng là mỉa mai nàng một cách chua chát.

Lúc con bé mang lễ mừng của tôi đến đưa riêng cho nàng thì nàng gọi nó vào trong buồng. Con bé ấy nói chuyện với tôi rằng cành hoa thì nàng bỏ vào quả tròn, phủ vuông góc thêu, tôi đoán ngày hôm sau nàng sẽ mang hoa đi với nàng, câu đối và thư thì nàng bỏ vào túi áo.

Tôi đọc cả anh nghe:

"Duyên mới kể từ đây, yêu bạn gọi là mừng bạn nhá,

"Tình xưa dù nghĩ đến, thương nhau nên phải phụ nhau mà."

Còn bức thư tôi viết khi buồn quá, bởi lúc đó tôi thương tiếc nàng vả lại là bức thư cuối cùng của tôi.

"Mấy nhời vĩnh biệt gửi em Tố Tâm

"Ngày mai là ngày vui mừng êm ái trong đời em, vậy anh xin gửi đôi câu đối và mấy cành hoa đến mừng em, gọi tỏ tấm lòng thân ái trọn năm giời đã kết thành một mối thương tâm.

"Thôi hôm nay là ngày từ biệt của ngòi bút chung tình này, từ đây sẽ vắng tanh tin nhạn, bao nhiêu chuyện tình xưa nghĩa cũ, sẽ theo mây bay gió thổi mà mơ màng như giấc chiêm bao... Những khi canh tà giăng xế, khi mưa sa trước cửa, khi gió thổi bên màn, khi em soi gương thấy bóng hay ngồi không mà ngẫm nghĩ một mình, nếu em nhớ đến ai xưa thì chỉ nói một câu rằng: ấy là người yêu ta ngày trước đã vì ta mà mừng, giận, vui, buồn, vì ta mà đành chịu là người không chung thủy.

"Em chỉ nói thế thôi, chỉ nghĩ thế thôi, rồi quên đi, quên đi mà, thương làm gì, nhớ làm gì, phảng phất làm gì cho tấm lòng thêm khắc khoải ! Anh muốn em quên hắn anh đi, để cho em có thể hưởng lấy thú sum vầy trăm năm cùng ai thân ái. Thôi, mấy nhời gửi lại nói sao cho tỏ hết nỗi lòng."

Anh xem thư này thật bởi lòng tôi quá thương yêu nàng mà viết, thế mà vẫn có một vài câu chua chát, ấy cũng bởi lòng tôi tiếc nàng.

Sáng 12 là ngày cưới nàng, tôi định ra xem đám cưới vì có giấy mời, nhưng tôi biết chừng không thể đứng xem được, vì không thể đứng mà trông được những chuyện buồn rầu nó ghẹo mình.

Sáng sớm hôm ấy giời mưa phùn một hồi lâu mời tạnh, chiều giời ủ dột thật đúng với câu:

"Giời hôm mây kéo tối ầm,

Rầu rầu ngọn cỏ, đầm đầm cành sương"

Vì thế hôm ấy tôi nhờ anh ra xem hộ, nên anh mới biết câu chuyện này của tôi, nhưng tôi chắc lúc ấy anh cũng tưởng là một việc thường, không nghĩ đâu đến tấn bi kịch. Hôm ấy, tiếc rằng anh có lòng chịu khó với bạn mà chậm quá nên chỉ thấy xác pháo đầy sân, vết xe lấm đất, trong nhà có một bà cụ đương nằm bưng mặt sụt sùi. Nếu anh ra sớm chắc được trông thấy vẻ mặt và tình cảnh nàng lúc bước chân ra.

Từ đó tôi không thấy tin tức gì như cách nàng mấy vạn dặm.