DSS1. AN ECCENTRIC – KẺ LẬP DỊ          

                                                                                                 Marcellus Emants

Trường phái Tự nhiên nổi bật nhất Hà Lan Marcellus Emants (1848-1923) ảnh hưởng bởi  Emile Zola và Ivan Turgenev, ông thường thư từ liên lạc với họ. Ông viết bằng văn phong nghiêm túc, thể hiện quan điểm sống bi quan, tăm tối. Sau Đệ nhất Thế chiến, ông rời Hà Lan để đến Thuỵ Sĩ, ông mất nơi đây. Tác phẩm nổi tiếng của ông là A Posthumous Confession , xuất bản năm 1894 và được dịch sang tiếng Anh bởi J. M. Coetzee.

 

Z. được phát thảo tại bàn tranh luận trong Câu Lạc Bộ. Thế thì rất có thể anh chưa từng tồn tại.  Nhưng như theo mô tả thì như sau: theo Z. sự sáng tạo là hành động điên rồ của đấng Toàn Năng, kết quả của hành động điên rồ ấy là chúng ta bị đoạ đày để sống trong sự phi lý, để hành động trong phi lý và  chịu đựng mọi phi lý. Z không bô bô về giáo điều đó, mà trái lại, hắn thường khước từ không nói về nó. Hắn ta hầu như không bao giờ tỏ ra lắm chuyện. Hậu quả là hắn không có bạn bè. Hoạ hoằn lắm mới có người đến tiếp chuyện với hắn ta. Vì vậy không ít người cho rằng hắn ta là thằng ngốc, một đứa đần độn, hay một anh chàng lố bịch. Nhưng những ai không có thiện chí để phán xét từ xa thì thường xuất hiện trước hắn ta thì lại không tin rằng Z đáng bị phán xét bất công như vậy. Cũng có những người coi hắn ta như một tư tưởng gia xuất sắc, người mà thiếu tham vọng đủ để có thể công khai ý tưởng của mình. Không ai phủ nhận rằng hắn là một người lập dị. Hắn sống âm thầm  trên các con phố vắng trong một thị trấn yên tĩnh. Z không thể liều lĩnh ra khỏi nhà mà không khỏi là mục tiêu cho những trò trêu chọc, hoặc ít nhất lại dấy lên một sự đàm tiếu. Gã bán hàng trái cây, rúc rích cười một chặp rồi bảo với người phụ bếp, đang mở cửa cho gã, rằng  gã vừa trông thấy một chàng ngốc già với chiếc mũ sụp rộng vành và chiếc áo mưa cố hữu. Cậu học sinh hỏi bạn cùng lớp rằng, quỉ tha ma bắt anh chàng chết tiệt kia là ai, mà luôn luôn đi bộ một mình, mắt trừng trừng nhìn thẳng đằng trước như thể muốn ăn tươi nuốt sống bất cứ ai vậy? Vị du khách đến câu lạc bộ, hỏi mấy người bạn hội viên của mình rằng  Z là loại người gì vậy ? Gã làm gì và sống bằng cách nào ? Với bộ râu quai nón dài và mái tóc dài thườn thượt, gã giống như một nhà truyền giáo lang thang trên đường phố, nhưng chưa bao giờ thấy thuyết giáo.

 

Cũng có những người xếp Z vào loại những người vừa câm vừa điếc. Sự thật là Z , người mà thêm một chút tiền vốn nhỏ nhoi vào lối sống nghèo nàn cơ cực, chẳng làm gì cả, chẳng muốn bất cứ thứ gì, và phần lớn người ta không thể tưởng tượng nổi một sự sinh tồn như thế, trong khi đối với Z, lối sống như thế này là cách hành xử duy nhất với càng ít điều phi lý càng tốt, với sự lan toả càng ít điều xuẩn ngốc càng tốt, càng đỡ mất thì giờ vào  những điều ngớ ngẩn chừng nào tốt chừng ấy.  Vì vậy, dạo nọ, có người nói với Z – ngài là một triết gia. Tuy nhiên, Z liền phủ nhận điều này một cách mãnh liệt như hắn có thể. Trong số tất cả những người xuẩn ngốc – và theo hắn ta, không một sinh vật nào hoàn toàn thoát khỏi sự ngu xuẩn – hắn gọi các triết gia là những người ngu xuẩn nhất trên đời vì họ cố gắng làm điều hữu lý thành phi lý, dầu vậy, điều này vẫn không thể được. 

 

Z ít khi cho phép chính mình biểu lộ quan điểm của mình về cuộc sống một cách rộng rãi. Nếu mọi thứ đã đi quá xa, hắn bắt đầu như sau: Điều đầu tiên mà một trẻ sơ sinh làm là gì ? Bú sữa. Tại sao nó phải làm điều đó? Để sống. Thật phi lý khi nói rằng  một người không biết chút gì về cuộc sống nói chung, và cuộc sống của chính mình nói riêng,  rồi sẽ có trở thành sở thích của mình không, mà vẫn muốn duy trì cuộc sống đó ? Và loài người, hiện đang và vẫn còn mờ mịt trước tương lai mình, vẫn tiếp tục với sự xuẩn ngốc đó cho tới khi chút sinh lực cuối cùng trong họ được xài hết. Nếu con người không còn có thể thấy hoặc nghe hầu như bất cứ thứ gì, và không còn có bất cứ chi nào của cơ thể được kiểm soát một cách đúng đắng, nếu, một người, từ sáng sớm đến chiều hôm, thậm chí đến nửa khuya, và rất thường suốt đêm, chẳng có bất cứ thứ gì khác để làm, ngoại trừ chịu đựng đau đớn và cam chịu khổ cực, người ấy vẫn cố kéo dài sự hiện hữu đáng sợ bằng mọi biện pháp cứu chữa. Điều đó há không phi lý lắm sao ? Phải chăng thật phi lý để chúng ta chê trách, ghê tởm, thương xót, tự vẫn ?- những con người duy nhất thực sự có lý lẽ đây sao ?

 

Và một người làm gì ngay khi người ấy có chút hiểu biết về thế giới quanh mình ? Chơi. Điều đó há không phi lý nữa sao ? Người ấy buộc sợi dây thừng quanh chỗ tựa tay của chiếc ghế bành, ngồi phía sau ghế, tay cầm roi da, và tưởng tượng rằng, trong một cỗ xe ngựa, mình đang thẳng tiến. Không phi lý lắm sao ? Hắn lúc lắc mấy món đồ chơi trong tay, mặc quần áo cho chúng, cho chúng ăn, uống và giả vờ chúng là trẻ con. Không phi lý lắm sao ? Khi hắn lớn lên một chút, hắn nhồi nhét vào đầu óc hắn hằng ngàn thứ được gọi là những dữ kiện hữu ích, mà hắn chẳng bao giờ mất thì giờ vô ích về chúng sau đó, hay gọi chúng là không đúng, hay bị lỗi thời qua thời gian lúc hắn sử dụng các dữ liệu ấy. Phải nói rằng đối với sự tin tưởng của con người, trong suốt thời son trẻ, chính hắn cũng phát hiện điều cực kỳ phi lý này nhưng hắn vẫn phải làm …….. bởi vì những kẻ xuẩn ngốc già đầu kia, nghĩa là bố mẹ xuẩn ngốc của hắn, buộc hắn phải làm, sợ rằng việc giáo dục một thế hệ mà, bằng cách làm mất đi định kiến, sẽ thấy rõ  sự phi lý của tất cả điều này. Nhưng trước khi hắn hoàn tất việc học, hắn  tự đắm mình vào sự phi lý vĩ đại nhất có thể khi hắn phải lòng một người và muốn kết hôn với người ấy. Tình yêu !  Nghệ thuật vô lý của chúng ta sống nhờ vào tình yêu; nhưng tôi xin hỏi các bạn, các bạn có thể cảm nhận bất cứ thứ gì điên rồ hơn tình yêu không ? Hãy nhìn khắp nơi mà bạn sẽ, và sẽ thấy rằng  người ta không tạo sự khác biệt lớn lao giữa dáng vẻ bên ngoài và điều thầm kín bên trong lắm đâu.

 

Ngoài một số ít người lưng gù, người dị hợm, người khuyết tật hiếm thấy và những kẻ phạm trọng tội ra …… và thậm chí trong số họ nữa, thì con người có thể dễ dàng được nhận biết …. Cá nhân thể hiện rất ít sự khác biệt về thể chất và tinh thần. Thế nhưng một người đang yêu bỗng vớ được ý tưởng điên rồ rằng một người, thậm chí hôm qua mình còn nghi ngờ về sự hiện hữu của người ấy, ở nhiều phương diện cả bên trong lẫn bên ngoài, là mẫu người lý tưởng, nổi bật hơn mọi người khác cùng chủng loại. Và để thể hiện  sự xuẩn ngốc một cách rõ ràng, hắn ta tuyên bố quyền chiếm hữu đối với ý tưởng đó. Hắn ta không còn có thể hình dung ra sự hiện hữu của chính mình tách biệt khỏi những người khác, và mơ về những niềm khoái cảm tuyệt vời nhất nếu hắn ta có thể kết hợp  với nó cho cả cuộc đời mình.  Thực vậy, tất cả những vật sở hữu khác: mắt, mũi, miệng, tay, ngay cả những bộ phận khác mà hắn ta chưa thấy, cũng khiến cho hắn ta ngất ngây bởi trạng thái mê ly, mà chẳng có dấu vết hoặc bóng dáng của một chứng cớ nào, hắn gán cho người mà hắn yêu mến với tất cả những phẩm chất của con tim và khối óc, vốn được định phẩm như cái đẹp, sự cao cả, và tính bản thiện trong cuộc sống hằng ngày. Một người không có trách nhiệm với hành động của mình trong khoảng thời gian lộn xộn này thường được công nhận, nhưng không ai nhận biết rằng tình yêu hẳn phải được biết chỉ như một sự mãnh liệt tạm thời của một chứng bịnh kéo dài: sức sống.

Một khi đã lập gia đình, nói một cách khác, được trao quyền sở hữu của đối tượng của tình thương mến điên rồ của hắn – hắn làm mọi thứ có thể để gia tăng gánh nặng và nỗi khổ đau đời hắn, mặc dầu hắn thường xuyên đau buồn về những gánh nặng và nỗi khổ đau đó. Hắn cũng xác nhận rằng những gánh nặng và nỗi khổ đau đó đã áp đặt lên hắn vì sự cải tiến về mặt đạo đức, một sự tiến bộ mà mọi người xung quanh có thể ưa thích, nhưng chính hắn thì chưa bao giờ có thể. Hắn chủ yếu đạt được thành tựu trong sự gia tăng gánh nặng và sự đau khổ qua việc cho ra đời một lũ nhóc. Chúng tiếp tục sự điên rồ của hắn, chúng dày vò và chế nhạo hắn vì sự điên rồ này, trong khi chúng chưa có thể tự đứng vững trên đôi chân của chúng, và để lại cho hắn với những kế sách của hắn ngay khi hắn mong đợi sự báo đáp từ chúng cho tất cả những gì hắn đã bỏ ra trong việc nuôi dưỡng, cùng với tất cả mọi sự chịu đựng của hắn vì con cái. Giá mà cái sự mong mỏi đầy xuẩn ngốc này đã mang hắn đến vấn đề mua hay thuê chúng ! Và rồi, ít ra hắn cũng đã có thể thẩm định được giá trị  của những gì hắn thâu hoạch được. Nhưng điều đó sẽ không đủ phi lý. Một người phụ nữ từ chối không mua một món hàng nhỏ nhất trong đống hàng, mà không trước hết sờ thử nó để biết độ bền chắt, thì không lưỡng lự chút nào trong việc đương đầu với những sự khổ đau kinh khủng nhất khi có con cái, dù rằng thật không hoàn toàn  chắc chắn liệu con cái có ảnh hưởng đến tình trạng rối loạn đáng sợ nhất của thân và tâm. Và cả hai bố mẹ yêu thương những sinh vật này trước khi chúng từng thấy chúng. Họ sẽ không bỏ ra một đồng xu teng nào, hay một phần thưởng đơn thuần nào từ tấm vé số trúng hằng triệu đồng; nhưng họ từ bỏ cảnh sống an bình tương đối, sự tự do tương đối, và sự sinh tồn thảnh thơi một cách tương đối của toàn bộ phần còn lại của cuộc đời họ với sự phù phiếm lớn lao nhất đối với cơ hội khá mơ hồ của việc có thể tận hưởng một số niềm vui nhỏ nhoi từ con cái họ.

 

Và trong khi người vợ tất bật vì con cái, người chồng làm việc quần quật đến vã mồ hôi hột để dỡ bỏ những gì mà tiền nhân họ đã thiết lập và tạo ra những công trình mới cho hàng hậu bối của ông ta, mà những người kế tục ông cũng sẽ thay phiên phá huỷ chỉ vì khinh thường. Trừ phi   những công trình đó chưa được hoàn thành, và không người trông coi nữa vì chẳng còn gì ngoại trừ đống gạch vụn hoang tàn đổ nát. Người đàn ông đó thực ra bị ganh tị bởi những kẻ xuẩn ngốc trong suốt quá trình lao động cật lực của ông ta, những kẻ mà thậm chí còn yếu kém hơn ông ta. Người đàn ông như thế vẫn còn bị xem thường, bị gièm pha bởi những kẻ chỉ vì sự điên rồ, những kẻ chỉ biết cảm nhận sự bệnh hoạn của đồng bọn họ, và không chỉ vì bệnh tật của riêng họ. Chính hắn ta cũng chỉ thấy điều sai trái cần thiết khá tự nhiên đối với mọi người lao động, và trong sự mù quáng ấy, hắn nguyền rủa những kẻ vô công rỗi việc, những người, ít điên rồ hơn hắn ta, đã tự hỏi tại sao mình lại vác lên vai tất cả những gánh nặng đó; thật không đủ tồi tệ lắm sao khi phải sống ? Nếu một công nhân nhận từ chính phủ - mà công nhân này căm ghét, vì chẳng ai muốn mình bị cai trị - một mảnh ruy-băng trên ngực áo như một huân chương và một phần thưởng …..rồi hắn ta chứng minh …cái người đã từng cười chế nhạo những huân chương của người khác ……..  rằng chẳng chút nghĩa lý gì hơn hắn, trong thời thơ ấu, khi được ngồi trên lưng ngựa gỗ, hắn đã tưởng tượng rằng người vú em đã xem hắn như vị tướng.

 

Này  !  Z kết luận, hãy xét kỹ hoạt động điên cuồng của con người bạn thích, và nếu bạn không quá say sưa bởi thói hoang tưởng của một  bản năng sống điên rồ, bạn sẽ sớm thấy đầy đủ về tình trạng  điên cuồng của nó. Chẳng hạn, cứ nhìn cái cách mà nhân loại đang chiến đấu chống lại bệnh tật đang tiềm ẩn trong họ và đồng thời  cố níu kéo mạng sống của những người bệnh nặng mà những bệnh tật kia đang kéo dài mãi mãi trong họ. Hãy lắng nghe họ không ngừng tranh cãi và minh chứng, dù rằng họ thừa nhận họ chả biết chút gì. Hãy chú ý xem cái cách họ tôn vinh chân lý như là một thứ gì đó rất đỗi thiêng liêng, và thường xuyên lừa dối lẫn nhau cả ở qui mô nhỏ lẫn qui mô lớn. Hãy để ý xem cái cách mà một người được ngợi ca hết mực sau khi chết, nhưng bị gièm pha, ngăn trở, thậm chí còn bị ngược đãi trong suốt sinh thời của người ấy. Hãy thấy rằng người ta coi cuộc sống trên trần gian này như một thứ có giá trị nhất mà họ sở hữu, như một điều kiện tiên quyết để tận hưởng mọi thứ khác, và cứ xem cái cách mà họ cư xử một cách nông nổi với cuộc sống đó, họ làm  những cuộc phiêu lưu mạo hiểm không chút lắng lo, họ rút ngắn cuộc đời qua cách sống , họ hy sinh cuộc sống bằng những điều bịa đặt do trí tưởng tượng như tình yêu, tổ quốc hay danh dự … . Nhìn bất cứ nơi nào, bạn đều thấy toàn là sự phi lý, mọi thứ đều vô nghĩa. chẳng thấy thứ gì khác ngoại trừ sự phi lý, và cuối cùng người đàn ông đó cũng nhận ra điều đó. Cách đây nhiều năm, chúng ta đã bắt đầu đối xử với những phạm nhân nguy hiểm nhất như những kẻ mất trí; trong thời đại chúng ta, chúng ta cũng đang cân nhắc việc xây dựng cái gọi là một nhà thương điên cho những kẻ thoái hoá biến chất, và rất có thể không lâu nữa trước khi toàn bộ xã hội được kiến tạo theo mô hình của một bệnh viện tâm thần khổng lồ với một hệ thống các khu điều trị.

 

Có lẽ điều này sẽ báo trước một thời kỳ hạnh phúc tương đối của nhân loại ; nhưng bao lâu mà con người còn cố gắng đưa cái hữu lý vào cái phi lý thì việc làm của họ  không thể tránh khỏi bị thất bại.

 

Khi diễn giả kết thúc việc kể cho mọi người về triết lý sống của Z. , hầu hết  mọi thành viên tại bàn tranh luận đều không thể nào đưa ra một câu trả lời tốt hơn một sự thương hại hoặc một tiếng cười khinh bỉ. Tuy nhiên, một người đã nói: Những gì người đàn ông đó đang cố gắng duy trì thì không đến nỗi ngớ ngẩn đến như thế. Bất cứ ai thừa nhận rằng hắn mất trí thì chắc chắn kẻ ấy cũng mất trí, và bất cứ ai không thừa nhận điều này thì có lẽ cũng đã quá mất trí khôn để không còn nhận ra thực trạng của hắn. Những quan điểm của những người khác về diễn giả này đều là : một gã điên khác.

 

                                                English translation by  Paul Vincent

                                                Vietnamese translation by Phan Thien Tri

                                                                      May, 2021